Mertebe nedir?

Mertebe derece, basamak, paye anlamlarına gelir.

Genel anlamda mertebe, Hakk’ın hâl ve makam tecellilerinin değizmez derecelerde sınıflandırılması ve böylece sıfatlandırılmasıdır.

Konuyu anlamlandırmak adına, kulun seyr-ü seferinden örnekleme yaparsak

Hâl: Hayâ, vicdan, merhamet, cömertlik, sahv, sekr, zikir, telvin, temkin, fikir, aşk, vb hâllerdir,

Makam: Sıddik, veli, emir makamı, pir, mürşid-i kâmil, halil, acziyet, habib, feta, arif, arif-i billah, feraset, tasarruf, vb makamlardır,

Mertebe: melekut, cennet, cehennem, mahşer, küre-i arz, lahut, hahut, arş, fütüvvet, velayet, sıdkiyet, şeytanlık, takva, nübüvvet, Kur’an, emir âlemi, esma seyri, ayet seyri, sıfat seyri, fenâ seyri, bekâ seyri, vb mertebelerdir.

Herkes mevcudiyeti itibarıyla bir mertebede bulunur. Bulunduğu mertebenin hâlleri üzerinden ulvi tecellilere mazhar olur. Tecelli buyurulan ulvi tavırların, kendisinde kalıcılık arz etmesi durumuna göre makamlarda seyir eder.

Mesela;

1) salik cennet mertebesindedir. Cennet mertebesinin hâli huzurdur. Huzur hâli üzerinde selam ve mümin, esması tecelli ederse eğer bulduğu nimetler üzeri veli, arif, makamlarında bulunur,

2) salik takva mertebesindedir. Takvada, farz edelim ki korku hâlindedir. Korku hâlinde iken salik, Hakk rububiyet sıfatları ile tecelli ederse Hakk’a halil olma makamında bulunabilir; eğer Hakk uluhiyet sıfatları ile tecelli ederse, salike nasip olan acziyet makamı olur.

3) Salik cehennem mertebesinde bulunursa, cehennem dertler seyridir. Hakk el Elim, el Darr, el Nafi esma sıfatları ile tecelli eder. Hakk kulunu, rububiyeti ile kendine rauf sıfatıyla yükseltirse eğer kul şükür makamına veya rıza makamına erer. Salik uluhiyet tecellisi ile karşılaşırsa eğer ya acziyet makamı üzeri tövbe makamına geçer ya da küfür hâli üzeri şeytanlık makamlarından birine düçar olur.

Bunlar gibi daha nice örnek verilebilinir, mevzuyu anlamlandırmak için bu kadarı kafidir.

Bilinmesi gereken bir hususiyet de şudur: bazı makamlar, hâlin kalıcılığı sebebi ile makam payesi alırlar. Bunlar Şükür, hamd, tövbe, dua, acziyet, feta, sabır, vb; bazı hâller ise kalıcılık arz etmezler, sadece yükseltici ya da düşürücü meleke sıfatında bulunurlar. Bunlar hayâ, korku, aşk, vecd, sekr, vera vb.

Mertebelerde ise mertebeler, âlemler mertebeleri seyri ve ibadetin sonucunda veya tam tersi olarak kötülüğün sonucunda seyir edilen mertebeler olmak üzere ikiye ayrılırlar.

Bunlara örnek: lahud, emiralemi cennet, cehennem, bitkiler, hayvanlar vb mertebeler âlem seyri mertebelerindendir. Fütüvvet, sıddikıyet, mübüvvet, velayet, şeytanlık gibi mertebeler ise ihsan ve ibadetin sonucu veya kötü hâllerin (gıybet, yalan, riya, hırs, vb) sonucu edinilen şeytanlık mertebeleri seyri mertebelerindendir.

Şeytanlık da bir mertebedir. Bu mertebede kalıcı olunursa eğer şeytanlık makan olmuş olur. Şeytanlığın gıybet, kibir, riya, hased, şehvet, vb hâlleri vardır. Şehvet hâlinin mertebe makamları zina ve fuhuştur. Hırs, hased, kibir, öfke, hâllerinin mertebe makamları ise buğz, bozgunculuk, ketum olma durumlarıdır.

Cenab’ı Hakk şeytanlığa dahi hâller ve kötülüğün makamlarını vermiştir. Ve cehennem katlarını kötülüğün seyrine göre derecelendirmiştir.

Allah’a sığınırız bu hâllerden ve şeytanlığın mertebelerinden.

Dinde imanlı bir insan için islamın şartları (farz ibadetler), imanın şartları (farz olan itikatler) farzlar olarak iman ediyorsa eğer iman-ı gaybi mertebesinde kurtuluşuna sebeptir. Tasavvuf ise dinde nafilele ibadette mertebe seyridir. Tasavvuf seyri, imanın, iman-ı şuhudi mertebesinde kemâlatını bulmasına sebeptir.

Sözlük

Kader - Kaza

Mevcudatın halk edildikleri mertebelerinde, değişmez hâllerinde değişen varoluş ölçülerine kader denir. Yani her var, varolduğu nitelik ve nicelik durumuna göre...

Kader - Kaza nedir?
Sözlük

Nebi

Nebi, nebe yani haberden kinaye ile haber veren veya getirene denir. Hakk’ın insanlığı kendisine davet etmesi lütfunda, uluhiyetine ve rububiyetine mazhar ettiğ...

Nebi nedir?
Sözlük

Kanâat

Kanâat bir şeye kani olma yani inanma ve tatmin olma hâlidir. Düşüncede kanâat böyle iken yaşamda kanâat, kişinin rızkına razı oluşudur, yani kişinin rızkından ...

Kanâat nedir?
Sözlük

Soğurtmaç

Soğurtmaç, kavramsal olarak tasavvufta kullanılan bir sözcük olmasa da Hakk’ın hâtır mahiyetinde, ayan-ı sabitelerin mevcudiyetinin mekaniğini işareten buyurduğ...

Soğurtmaç nedir?
Sözlük

Dış Gökler

1) Uzay 2) Kâinat 3) Kara delikler 4) Galaksiler ve özellikle samanyolu felekleri (yıldızlar ) 5) Güneş ve Güneş felekleri (gezegenler) 6) Ay 7) Dünya göğü 8) İ...

Dış Gökler nedir?
Sözlük

Ev Edna

Ev edna aşağı ev anlamına gelir. Hakk’ın ahad olarak şahsının diriliği ile melâike tavrı olarak suretten kuldan ahlak tavırlarında bulunmasıdır. “Atarken sen a...

Ev Edna nedir?
Sözlük

Kıble

Kulun yaşamında murad ettiği, akıbeti olacak ereğidir. Ereği Hakk olan, Hakk’a yaşamında rücu eden kul, niyeti Hakk’a varmak, O’nun ulvi sıfatları üzeri yaşamak...

Kıble nedir?
Sözlük

Dert

Musibetlerin saliğin kalbinde oluşturduğu keder, kaygı ve tasa hâllerinin sıkıntıda kabz olmuşluğunun hâli üzeri acı, çaresizlik ve acziyet hâllerine sebep olan...

Dert nedir?
Sözlük

Mücerredlik

Halis, saf ve katışıksız olmaktan kinaye tek başına, soyutlanarak yalnız olmaya mücerredlik denir. Bazı sufiler mücerredliği Hakk’ın tekliği sebebi ile teklikte...

Mücerredlik nedir?
Sözlük

Rabb-ül Erbab

Rabbler Rabbi anlamına gelen Rabb-ül Erbab, Cenab’ı Allah’ın bütün subuti sıfatlarında melâike tavırlarında varlar üzerinde hüküm verdiği, melâikesine aşkın dir...

Rabb-ül Erbab nedir?