Mertebe nedir?

Mertebe derece, basamak, paye anlamlarına gelir.

Genel anlamda mertebe, Hakk’ın hâl ve makam tecellilerinin değizmez derecelerde sınıflandırılması ve böylece sıfatlandırılmasıdır.

Konuyu anlamlandırmak adına, kulun seyr-ü seferinden örnekleme yaparsak

Hâl: Hayâ, vicdan, merhamet, cömertlik, sahv, sekr, zikir, telvin, temkin, fikir, aşk, vb hâllerdir,

Makam: Sıddik, veli, emir makamı, pir, mürşid-i kâmil, halil, acziyet, habib, feta, arif, arif-i billah, feraset, tasarruf, vb makamlardır,

Mertebe: melekut, cennet, cehennem, mahşer, küre-i arz, lahut, hahut, arş, fütüvvet, velayet, sıdkiyet, şeytanlık, takva, nübüvvet, Kur’an, emir âlemi, esma seyri, ayet seyri, sıfat seyri, fenâ seyri, bekâ seyri, vb mertebelerdir.

Herkes mevcudiyeti itibarıyla bir mertebede bulunur. Bulunduğu mertebenin hâlleri üzerinden ulvi tecellilere mazhar olur. Tecelli buyurulan ulvi tavırların, kendisinde kalıcılık arz etmesi durumuna göre makamlarda seyir eder.

Mesela;

1) salik cennet mertebesindedir. Cennet mertebesinin hâli huzurdur. Huzur hâli üzerinde selam ve mümin, esması tecelli ederse eğer bulduğu nimetler üzeri veli, arif, makamlarında bulunur,

2) salik takva mertebesindedir. Takvada, farz edelim ki korku hâlindedir. Korku hâlinde iken salik, Hakk rububiyet sıfatları ile tecelli ederse Hakk’a halil olma makamında bulunabilir; eğer Hakk uluhiyet sıfatları ile tecelli ederse, salike nasip olan acziyet makamı olur.

3) Salik cehennem mertebesinde bulunursa, cehennem dertler seyridir. Hakk el Elim, el Darr, el Nafi esma sıfatları ile tecelli eder. Hakk kulunu, rububiyeti ile kendine rauf sıfatıyla yükseltirse eğer kul şükür makamına veya rıza makamına erer. Salik uluhiyet tecellisi ile karşılaşırsa eğer ya acziyet makamı üzeri tövbe makamına geçer ya da küfür hâli üzeri şeytanlık makamlarından birine düçar olur.

Bunlar gibi daha nice örnek verilebilinir, mevzuyu anlamlandırmak için bu kadarı kafidir.

Bilinmesi gereken bir hususiyet de şudur: bazı makamlar, hâlin kalıcılığı sebebi ile makam payesi alırlar. Bunlar Şükür, hamd, tövbe, dua, acziyet, feta, sabır, vb; bazı hâller ise kalıcılık arz etmezler, sadece yükseltici ya da düşürücü meleke sıfatında bulunurlar. Bunlar hayâ, korku, aşk, vecd, sekr, vera vb.

Mertebelerde ise mertebeler, âlemler mertebeleri seyri ve ibadetin sonucunda veya tam tersi olarak kötülüğün sonucunda seyir edilen mertebeler olmak üzere ikiye ayrılırlar.

Bunlara örnek: lahud, emiralemi cennet, cehennem, bitkiler, hayvanlar vb mertebeler âlem seyri mertebelerindendir. Fütüvvet, sıddikıyet, mübüvvet, velayet, şeytanlık gibi mertebeler ise ihsan ve ibadetin sonucu veya kötü hâllerin (gıybet, yalan, riya, hırs, vb) sonucu edinilen şeytanlık mertebeleri seyri mertebelerindendir.

Şeytanlık da bir mertebedir. Bu mertebede kalıcı olunursa eğer şeytanlık makan olmuş olur. Şeytanlığın gıybet, kibir, riya, hased, şehvet, vb hâlleri vardır. Şehvet hâlinin mertebe makamları zina ve fuhuştur. Hırs, hased, kibir, öfke, hâllerinin mertebe makamları ise buğz, bozgunculuk, ketum olma durumlarıdır.

Cenab’ı Hakk şeytanlığa dahi hâller ve kötülüğün makamlarını vermiştir. Ve cehennem katlarını kötülüğün seyrine göre derecelendirmiştir.

Allah’a sığınırız bu hâllerden ve şeytanlığın mertebelerinden.

Dinde imanlı bir insan için islamın şartları (farz ibadetler), imanın şartları (farz olan itikatler) farzlar olarak iman ediyorsa eğer iman-ı gaybi mertebesinde kurtuluşuna sebeptir. Tasavvuf ise dinde nafilele ibadette mertebe seyridir. Tasavvuf seyri, imanın, iman-ı şuhudi mertebesinde kemâlatını bulmasına sebeptir.

Sözlük

İlim İrfan Nefesi

Veli kulundan nuru ile tecelli eden Hakk’ın nurunun melâike tavırları olarak beliren doğuşat ve muhabbet usulünde, sohbet sofrası açması ile veli kuluna verdiği...

İlim İrfan Nefesi nedir?
Sözlük

Mümin

Hz. Allah’ın varlığından emin, O’nu sıfat, esma ve ayetleri üzeri eminlikte müşahede eden, hanif olan abidin sıfat adıdır. Mümin, Hakk’ın varlığından emin olan...

Mümin nedir?
Sözlük

Münkir

Münkir inkar eden, kabul etmeyen, hakikati tasdik etmeyen anlamlarında kullanılır. Münkir olan Hakk’ın hakikatini ve iradesini kabul etmeyen kişidir. Münkir ha...

Münkir nedir?
Sözlük

Ayan Olmak

Hakk’ın gaybına ait bilgi, olay ve olguların, müminin feraseti sebebi ile Hakk’ın kendisi ile yani nuru ile göstermesi, duyurması hadisesine “ayan oldu” denir. ...

Ayan Olmak nedir?
Sözlük

Hafî Zikir

Ağız melekesini (konuşma kuvvesi) kullanmadan sadece düşünce melekesi ile yapılan sessiz zikre zikr-i hafî denir. Zikr-i hafiden amaç; 1) kulun düşünce melekes...

Hafî Zikir nedir?
Sözlük

Şehidlik

Kulun feda-i nefs ve feda-i canda nefsinden ve canından feragat edişinin sonucunda Hakk’ın kulunu kendi nurani katında (kuantum düzeyi) kendi nuru ile diri kılm...

Şehidlik nedir?
Sözlük

Halvet - Celvet

Salikin halktan uzaklaşarak tek başına yalnızlıkta Hakk ile olması doğrultusunda riyazat ve i’tikâfta ihlas ile mücahede etmesi sonucunda Hakk nurunun tecellisi...

Halvet - Celvet nedir?
Sözlük

Mücahede

Kulun Hakk ve dinine gayreti melekesinin kulda coşkunluk oluşturması, kulu amele sevk edişi ile alakadardır. Kulun gayreti sonucu Hakk ve dinine hizmet etmenin ...

Mücahede nedir?
Sözlük

Setr

Avam ehlinin Hakk’a masiva ile perdeli oluşuna örtülü, örtünen anlamında setr denir. Setr sufiler için ise başkalarının günah ve kusurlarını onlara ve dedikodu...

Setr nedir?
Sözlük

Kadim Bilgelik

Kadim bilgelik tasavvufta kullanılan bir kavram olmasa da erenlerin irfan düzeyindeki bilgeliklerini anlamlandırmak adına irdelemek gerekir. Hakk nuru ile nurla...

Kadim Bilgelik nedir?